تاریخچه کاغذ در ایران از سمرقند تا صنعت چاپ

کاغذ یکی از مهم ترین کالاهایی است که مسیر ثبت دانش و فرهنگ را در جهان تغییر داد. اگر به اطراف خود نگاه کنید، می بینید که این متریال ساده هنوز هم پای ثابت بسیاری از صنایع، از بسته بندی محصولات گرفته تا کتاب ها و جعبه هاست. اما داستانی که این ورقه های سفید طی کرده اند تا به شکل کنونی به دست ما برسند، مسیری طولانی و پرفرازونشیب است. در این مقاله از هوران گرافیک قصد داریم تاریخچه کاغذ در ایران را بررسی کنیم و ببینیم چگونه ایرانیان با هوش و هنر خود، صنعت کاغذسازی را از چینی ها آموختند و آن را تکامل دادند.

نوشتن پیش از اختراع کاغذ

پیش از آنکه کاغذ به شکل کنونی وجود داشته باشد، انسان ها برای ثبت وقایع و فرمان ها با دشواری های زیادی روبه رو بودند. مواد نوشتاری اولیه بسیار سنگین، گران یا کم دوام بودند. در دوران باستان، مردم روی سنگ ها حکاکی می کردند یا از لوح های گلی بهره می بردند که حمل ونقل آن ها بسیار سخت بود.

در ایران باستان و روم، استفاده از پوست حیوانات دباغی شده که به آن «پارشمن» یا کاغذ پوستی می گفتند، رواج داشت. ایرانیان برای خوش بو کردن و جلوگیری از فساد پوست، به آن گلاب می زدند. همچنین مصریان از ساقه های گیاه پاپیروس نوعی صفحه نوشتاری می ساختند. اما همه این مواد معایبی داشتند؛ پاپیروس شکننده بود و پوست حیوانات بسیار پرهزینه تمام می شد. جهان برای گسترش علم به ماده ای سبک تر و ارزان تر احتیاج داشت.

ورود صنعت کاغذسازی به جهان اسلام

ریشه اصلی کاغذ به کشور چین باز می گردد. چینی ها حدود سال ۱۰۵ میلادی توسط فردی به نام «تسای لون» موفق به ساخت کاغذ شدند اما این راز را سال ها مخفی نگه داشتند. نقطه عطف تاریخچه کاغذ در ایران و جهان اسلام، به یک رویداد نظامی در سال ۱۳۴ هجری قمری (۷۵۱ میلادی) مربوط می شود.

در نبردی که میان سپاهیان اسلام و چین در منطقه «طراز» (نزدیک مرز قرقیزستان و قزاقستان فعلی) رخ داد، تعدادی از صنعتگران چینی اسیر شدند. در میان اسرا افرادی بودند که فن کاغذسازی را می دانستند. این افراد به شهر سمرقند منتقل شدند و در آنجا نخستین کارگاه کاغذسازی جهان اسلام بنا شد. این اتفاق شروعی بود بر تحول بزرگ در صنعت نشر و کتابت که به سرعت جایگزین پاپیروس و پوست شد.

سمرقند نخستین پایتخت تولید کاغذ

شهر سمرقند به دلیل داشتن آب فراوان و رودخانه های جاری، مکانی عالی برای تأسیس کارگاه های کاغذسازی بود. ایرانیان و مسلمانان ساکن سمرقند تنها به کپی برداری از روش چینی ها اکتفا نکردند. چینی ها کاغذ را از پوست درخت توت می ساختند که کمی شکننده بود. صنعتگران سمرقندی دست به ابتکار زدند و از الیاف کتان و پنبه و پارچه های کهنه برای تولید خمیر کاغذ استفاده کردند.

این تغییر در مواد اولیه باعث شد کاغذی تولید شود که هم سفیدتر بود و هم انعطاف و دوام بیشتری داشت. شهرت «کاغذ سمرقندی» به حدی رسید که تا قرن ها به عنوان باکیفیت ترین کاغذ در تمام سرزمین های اسلامی و حتی اروپا شناخته می شد و کالایی ارزشمند برای تجارت به شمار می رفت.

نوآوری ایرانیان و تکامل هنر کاغذسازی

ایرانیان سهم بزرگی در پیشرفت تکنیک های ساخت کاغذ داشتند. آن ها برای خرد کردن پارچه ها و تبدیل آن ها به خمیر، از نیروی آب و آسیاب های آبی بهره گرفتند که سرعت تولید را بالا می برد. اما مهم ترین هنر ایرانیان در مرحله آماده سازی نهایی کاغذ بود که کیفیت آن را برای خوشنویسی و نگارش عالی می کرد.

تکنیک آهار و مهره

یکی از مشکلات کاغذهای اولیه، ناهمواری سطح آن بود که باعث پخش شدن جوهر می شد. هنرمندان ایرانی فرآیندی به نام «آهار مهره» را ابداع کردند. در این روش:

1. ابتدا سطح کاغذ را با موادی نشاسته ای (مانند لعاب گندم) می پوشاندند که به آن آهار می گفتند.
2. پس از خشک شدن، کاغذ را روی سطحی صاف قرار داده و با سنگ هایی صیقلی (مانند عقیق یا سنگ شیشه) روی آن می کشیدند که به این کار مهره زدن می گفتند.

این عملیات باعث می شد سطح کاغذ کاملاً صاف، براق و فشرده شود و قلم نی به راحتی روی آن حرکت کند. این تکنیک باعث شد نسخه های خطی و کتاب های قدیمی ایرانی تا صدها سال سالم باقی بمانند.

گسترش کارگاه ها در شهرهای ایران

پس از سمرقند، این صنعت به سرعت در سایر شهرها رواج یافت. در سال ۱۷۸ هجری قمری، فضل بن یحیی برمکی (وزیر ایرانی دربار عباسی) نخستین کارخانه کاغذسازی را در بغداد تأسیس کرد. او دستور داد تا در دیوان های دولتی به جای پوست، از کاغذ استفاده شود.

در قرون بعدی، شهرهای مختلفی در ایران به قطب تولید کاغذ تبدیل شدند:

• خراسان: ادامه دهنده راه سمرقند بود و کاغذهای بسیار مرغوبی تولید می کرد.
• خونج (کاغذکنان): شهری در نزدیکی میانه و زنجان که به دلیل کثرت کارگاه های کاغذسازی، نامش به «کاغذکنان» تغییر یافت و تأمین کننده کاغذ تبریز و ربع رشیدی بود.
• اصفهان: در دوران صفویه و قاجار یکی از مراکز مهم تولید کاغذ بود.

انواع کاغذهای سنتی در تاریخ ایران

در طول تاریخچه کاغذ در ایران، انواع مختلفی از کاغذ با نام های گوناگون تولید یا وارد می شد. این نام گذاری ها گاهی بر اساس شهر تولیدکننده و گاهی بر اساس نام سفارش دهنده بود.

در جدول زیر با برخی از مشهورترین کاغذهای تاریخی آشنا می شوید:

افول کاغذسازی دستی و ورود کاغذهای فرنگی

صنعت کاغذسازی دستی در ایران تا دوران صفویه رونق داشت، اما به تدریج با ورود کاغذهای اروپایی و روسی، این هنر رو به افول گذاشت. از قرن نوزدهم میلادی، کاغذهای کارخانه ای که در اروپا (به ویژه روسیه، انگلیس و فرانسه) تولید می شدند، به بازار ایران راه یافتند.

این کاغذهای وارداتی که به «کاغذ فرنگی» معروف بودند، ویژگی خاصی داشتند که آن ها را از کاغذهای سنتی متمایز می کرد: آبنما یا واتر مارک (Watermark). وقتی این کاغذها را جلوی نور می گرفتند، تصویر یا نوشته ای در بافت کاغذ دیده می شد که نشان دهنده نام کارخانه سازنده بود. به دلیل قیمت پایین تر و تولید انبوه، کم کم کارگاه های سنتی در ایران تعطیل شدند.

تأسیس کارخانه های مدرن کاغذ در ایران

تلاش برای احیای صنعت کاغذ به شکل مدرن در ایران، به دوران معاصر باز می گردد. نیاز روزافزون به کاغذ برای چاپ روزنامه، کتاب های درسی و بسته بندی باعث شد تا فکر تأسیس کارخانه های داخلی شکل بگیرد.

• نخستین تلاش: در سال ۱۳۱۳ شمسی، اولین کارخانه مقواسازی با استفاده از کاغذهای باطله در کرج راه اندازی شد.
• کاغذ پارس: تحول اصلی در سال ۱۳۴۴ شمسی در خوزستان (هفت تپه) رخ داد. کارخانه کاغذ پارس با هدف استفاده از تفاله نیشکر (باگاس) برای تولید خمیر کاغذ تأسیس شد و در سال ۱۳۴۶ به بهره برداری رسید. این کارخانه اولین واحد تولید کاغذ تحریر و چاپ در ایران بود که از تکنولوژی مدرن بهره می برد.
• صنایع چوب و کاغذ مازندران: بعدها کارخانه های بزرگی در شمال کشور با تکیه بر منابع جنگلی تأسیس شدند تا بخشی از نیاز کشور را تأمین کنند.

وضعیت فعلی تولید کاغذ و بسته بندی

در عصر حاضر، صنعت کاغذسازی ایران شامل طیف وسیعی از تولیدات است. اگرچه بخش زیادی از کاغذهای تحریر هنوز وارداتی هستند، اما ایران در تولید کاغذهای بسته بندی، کارتن و مقوا پیشرفت های چشمگیری داشته است. به طوری که امروزه حجم بالایی از سفارش کاغذ بسته بندی با تکیه بر تولیدات داخلی انجام می‌شود و کاغذهایی مانند کرافت و فلوتینگ که در صنایع جعبه‌سازی کاربرد دارند، با کیفیت مطلوب در داخل کشور تولید می‌شوند.

ما در این هوران گرافیک با تکیه بر دانش فنی و شناخت دقیق از جنس و بافت انواع کاغذ و مقوا، تلاش می کنیم بهترین متریال را برای خدمات چاپ و بسته بندی انتخاب کنیم. بنابراین چه هدف شما سفارش جعبه پیراهنی لوکس باشد و چه بسته ‌بندی‌های صنعتی، ما با الهام از همین پیشینه غنی عمل می‌کنیم. شناخت تاریخچه کاغذ در ایران به ما یادآوری می کند که این سرزمین همواره مهد نوآوری در این صنعت بوده و اکنون نیز می توان با تکیه بر دانش بومی، محصولاتی با کیفیت جهانی تولید کرد

سوالات متداول

۱. کاغذ برای اولین بار چگونه و از چه مسیری وارد ایران شد؟

فن کاغذسازی در سال ۱۳۴ هجری قمری پس از جنگ طراز، توسط اسیران چینی به شهر سمرقند منتقل شد و از آنجا توسط ایرانیان به سایر شهرهای اسلامی گسترش یافت.

۲. تفاوت کاغذهای ساخت ایران و مسلمانان با کاغذهای اولیه چینی چه بود؟

چینی ها از پوست درخت توت استفاده می کردند که شکننده بود، اما ایرانیان با استفاده از الیاف کتان، پنبه و پارچه های کهنه، کاغذی بادوام تر، سفیدتر و با کیفیت تر تولید کردند.

۳. کاغذکنان کجاست و چرا به این نام معروف شد؟

کاغذکنان نام منطقه ای قدیمی (شهر خونج) در نزدیکی میانه و زنجان است که در قرون گذشته به دلیل وجود کارگاه های متعدد کاغذسازی و تأمین کاغذ شهر تبریز، به این نام مشهور شد.

۴. تکنیک آهار و مهره در کاغذسازی سنتی ایران چه کاربردی داشت؟

در این روش سطح کاغذ را با لعاب نشاسته می پوشاندند و با سنگ صیقل می دادند تا سطح آن کاملاً صاف و براق شود و برای خوشنویسی و حرکت روان قلم مناسب گردد.

۵. نخستین کارخانه مدرن تولید کاغذ تحریر در ایران چه زمانی تأسیس شد؟

کارخانه کاغذ پارس در هفت تپه خوزستان در سال ۱۳۴۶ شمسی به عنوان نخستین واحد صنعتی مدرن برای تولید کاغذ چاپ و تحریر با استفاده از تفاله نیشکر آغاز به کار کرد.